प्रधानमन्त्री बालेन्द्र (बालेन) शाह आजदेखि भारतको दुईदिने राजकीय भ्रमणमा निस्कँदै छन्। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको निमन्त्रणामा हुन लागेको यो भ्रमण प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेपछि उनको पहिलो औपचारिक द्विपक्षीय भारत भ्रमण हो। सन् २०२६ मार्चमा प्रधानमन्त्री बनेपछि हुन लागेको यस भ्रमणलाई नेपाल–भारत सम्बन्धमा नयाँ राजनीतिक तथा आर्थिक सहकार्यको दिशा तय गर्ने अवसरका रूपमा हेरिएको छ।
प्रधानमन्त्री शाहले आइतबार दिउँसो १ बजेर ४५ मिनेटमा नेपाल वायुसेवा निगमको नियमित उडानमार्फत काठमाडौं छाड्ने कार्यक्रम छ। उनी भारतीय समयअनुसार दिउँसो ३ बजेर १५ मिनेटमा नयाँ दिल्लीस्थित इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अवतरण गर्नेछन्। भ्रमणको पहिलो दिन साँझ ६ बजे होटल ताजमहलमा भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशंकरसँग शिष्टाचार भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ।
यस भ्रमणमा प्रधानमन्त्री शाहको नेतृत्वमा ३४ सदस्यीय सरकारी प्रतिनिधिमण्डल सहभागी हुनेछ। टोलीमा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले, परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल, प्रधानमन्त्रीका प्रमुख सल्लाहकार कुमार व्यञ्जनकारलगायत उच्च सरकारी अधिकारी रहनेछन्। त्यस्तै, निजी क्षेत्रका ५२ जना उद्योगी तथा व्यवसायी पनि छुट्टै टोलीका रूपमा भ्रमणमा सहभागी हुँदैछन्। यसरी सरकारी तथा निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिसहित भ्रमणमा ८६ जनाको सहभागिता रहनेछ।
भ्रमणको दोस्रो दिन सोमबार बिहान १० बजे राष्ट्रपति भवनमा प्रधानमन्त्री शाहको औपचारिक स्वागत तथा गार्ड अफ अनर प्रदान गरिनेछ। त्यसपछि उनले राजघाटस्थित महात्मा गान्धीको समाधिस्थलमा पुगेर श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नेछन्।
सोमबार बिहान ११ बजे नयाँ दिल्लीस्थित हैदरावाद हाउसमा प्रधानमन्त्री शाह र भारतीय समकक्षी नरेन्द्र मोदीबीच द्विपक्षीय वार्ता हुनेछ। वार्तामा दुई देशबीचको राजनीतिक सम्बन्ध, आर्थिक सहकार्य, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा, पूर्वाधार विकास र क्षेत्रीय विषयमा छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ। त्यसपछि दिउँसो १२ बजेर २५ मिनेटमा दुई देशबीच विभिन्न समझदारीपत्र तथा सहमति आदानप्रदान र संयुक्त पत्रकार सम्मेलन गर्ने कार्यक्रम छ। भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले नेपाली समकक्षीको सम्मानमा औपचारिक दिवाभोजसमेत आयोजना गर्नेछन्।
दिउँसो ३ बजेर १५ मिनेटमा प्रधानमन्त्री शाहले भारतीय राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुसँग शिष्टाचार भेटवार्ता गर्नेछन्। त्यसपछि साँझ ४ बजेर ५० मिनेटमा नयाँ दिल्लीबाट स्वदेश फर्कने कार्यक्रम छ। उनी साँझ ६ बजेर ३५ मिनेटमा काठमाडौं आइपुग्नेछन्।
भ्रमणका मुख्य एजेन्डा : के–के विषयमा हुनेछ छलफल?
प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणलाई औपचारिक भेटघाटमा मात्र सीमित नराखी आर्थिक तथा पूर्वाधार विकासका क्षेत्रमा ठोस उपलब्धि हासिल गर्ने उद्देश्यसहित अघि बढाइएको देखिन्छ। भ्रमणका क्रममा विशेषगरी निम्न विषयले प्राथमिकता पाउने अपेक्षा गरिएको छ।
१. नयाँ हवाई प्रवेशमार्ग र अन्तर्राष्ट्रिय उडान
नेपालले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको पश्चिम नेपालतर्फका थप हवाई प्रवेशमार्गको विषय यस भ्रमणको महत्त्वपूर्ण एजेन्डा हो। विशेषगरी महेन्द्रनगर र भैरहवा क्षेत्रबाट भारतीय हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न पाउने नेपालको मागलाई अघि बढाउने प्रयास भइरहेको छ।
भैरहवास्थित गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन सहज बनाउन भारतको हवाई क्षेत्र प्रयोग गर्न पाउनु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस विषयमा सहमति जुटे नेपालका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको व्यावसायिक उपयोग र पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्न सक्छ।
२. ऊर्जा व्यापार र विद्युत् सहकार्य
नेपाल र भारतबीच विद्युत् व्यापार विस्तार अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो। नेपालमा उत्पादित अतिरिक्त विद्युत् भारतीय बजारमा निर्यात गर्ने, प्रसारण लाइन विस्तार गर्ने तथा सीमापार ऊर्जा पूर्वाधार निर्माणलाई गति दिने विषयमा छलफल हुने अपेक्षा छ।
नेपालको जलविद्युत् उत्पादन क्षमता विस्तार हुँदै जाँदा भारतीय बजारमा विद्युत् निर्यात नेपालको अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ। त्यसैले ऊर्जा व्यापारसम्बन्धी सहमति र संयुक्त आयोजनाहरूको कार्यान्वयनमा भ्रमण केन्द्रित हुने देखिन्छ।
३. आर्थिक सहयोग र लगानी भित्र्याउने प्रयास
नेपालले भारतसँग आर्थिक सहयोग तथा विकास आयोजनाका लागि नयाँ प्याकेजको अपेक्षा गरेको छ। भारतीय पक्षबाट नेपाललाई आर्थिक सहयोग घोषणा हुन सक्ने र केही नयाँ परियोजनाको निर्माण प्रक्रिया अघि बढ्न सक्ने विषयमा पनि चर्चा भइरहेको छ।
यसअघि सार्वजनिक भएका विवरणअनुसार करिब दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग प्याकेजसमेत सम्भावित एजेन्डाका रूपमा चर्चामा छ। तर यो रकम औपचारिक रूपमा स्वीकृत वा सम्झौता भइसकेको विषय भने होइन। भ्रमणपछि हुने आधिकारिक घोषणाले मात्र यसको वास्तविक स्वरूप स्पष्ट पार्नेछ।
४. रेलमार्ग तथा सीमापार पूर्वाधार विस्तार
नेपाल–भारतबीच रेल तथा सडक सञ्जाल विस्तारलाई पनि प्राथमिकतामा राखिएको छ। विशेषगरी जनकपुरधाम र भारतको अयोध्याबीच प्रत्यक्ष रेल सम्पर्क विस्तार गर्ने प्रस्तावले महत्त्व पाएको छ।
त्यस्तै, पनौतीमा निर्माण हुने नेपाल प्रहरी एकेडेमी, दार्चुलामा पुल निर्माण र भैरहवामा एकीकृत जाँच चौकी (आईसीपी) लगायतका परियोजनालाई भ्रमणको उपलब्धिसँग जोडेर अघि बढाउने तयारीबारे समाचार सार्वजनिक भएका छन्। यस्ता आयोजनाले सीमापार व्यापार, आवागमन र सुरक्षा व्यवस्थापनलाई सहज बनाउन सक्छन्।
५. शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र विपद् व्यवस्थापन
दुई देशबीच शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, खेलकुद, मानव संसाधन विकास, विपद् व्यवस्थापन र प्रविधिका क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्ने विषय पनि छलफलमा समेटिने अपेक्षा छ।
विशेषगरी नेपालमा पछिल्लो समय प्राकृतिक विपद्बाट क्षति पुगेका सडक, पुल, विद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधार पुनर्निर्माणका लागि भारतीय सहयोग जुटाउने विषय महत्त्वपूर्ण छ। यसअघि अगस्टमा आएको विनाशकारी बाढीपहिरोपछि पुनर्निर्माणका लागि भारतको सहयोगसमेत भ्रमणको महत्त्वपूर्ण पृष्ठभूमि बनेको छ।
निजी क्षेत्रको सहभागितालाई किन महत्त्वपूर्ण मानिएको छ?
यस भ्रमणमा सरकारी अधिकारीसँगै निजी क्षेत्रका ५२ जना उद्योगी तथा व्यवसायी सहभागी हुनु आर्थिक कूटनीतिका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिएको छ।
भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदारमध्ये प्रमुख हो। दुई देशबीच व्यापार, पारवहन, उद्योग, पर्यटन, ऊर्जा र लगानीका क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना रहे पनि व्यापार घाटा नेपालको पुरानो चुनौती हो।
भ्रमणका क्रममा आयोजना हुने नेपाल–भारत बिजनेस फोरममार्फत भारतीय उद्योगी तथा लगानीकर्तासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने, नेपालको लगानी सम्भावना प्रस्तुत गर्ने र निजी क्षेत्रबीच व्यावसायिक साझेदारी विस्तार गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
यसले नेपालमा उद्योग, पर्यटन, जलविद्युत्, पूर्वाधार तथा प्रविधिका क्षेत्रमा भारतीय लगानी आकर्षित गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपाल–भारत सम्बन्धका लागि किन महत्त्वपूर्ण छ यो भ्रमण?
नेपाल र भारतबीच खुला सीमा, ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध रहँदै आएको छ। भारत नेपालको प्रमुख व्यापारिक साझेदार र विकास सहयोगको महत्त्वपूर्ण स्रोत पनि हो। तर दुई देशबीच हवाई प्रवेशमार्ग, सीमा व्यवस्थापन, व्यापार असन्तुलन, ऊर्जा व्यापार तथा केही पूर्वाधार आयोजनाको कार्यान्वयनमा लामो समयदेखि चुनौती रहँदै आएका छन्।
यस्तो अवस्थामा प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणलाई दुई देशबीच विश्वासको वातावरण थप मजबुत बनाउने र विगतदेखि अल्झिएका विषयलाई वार्तामार्फत अघि बढाउने अवसरका रूपमा हेरिएको छ।
विशेषगरी नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनपछि बनेको नयाँ सरकारसँग भारतले कसरी सहकार्य अघि बढाउँछ भन्ने विषयलाई पनि यो भ्रमणले संकेत गर्नेछ। प्रधानमन्त्री शाहका लागि छिमेकी मुलुकसँगको सम्बन्धलाई व्यावहारिक, आर्थिक र परिणाममुखी बनाउने चुनौतीसमेत रहेको छ।
भ्रमणको सफलता कसरी मापन होला?
प्रधानमन्त्री शाहको यो भ्रमणको वास्तविक सफलता औपचारिक स्वागत, उच्चस्तरीय भेटघाट र संयुक्त वक्तव्यमा मात्र निर्भर रहने छैन। नेपालले लामो समयदेखि उठाउँदै आएका हवाई प्रवेशमार्ग, विद्युत् व्यापार, सीमापार पूर्वाधार, लगानी र आर्थिक सहयोगका विषयमा कति ठोस उपलब्धि हासिल हुन्छ भन्ने कुराले यसको महत्त्व निर्धारण गर्नेछ।
त्यस्तै, भ्रमणमा हुने सहमति तथा समझदारीपत्र कार्यान्वयनमा कति छिटो अघि बढ्छन् भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
दुईदिने भ्रमण भए पनि नेपाल–भारत सम्बन्धका आगामी प्राथमिकता निर्धारण गर्ने दृष्टिले यसलाई महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक अवसरका रूपमा हेरिएको छ।

प्रतिक्रिया