फिफा विश्वकपको रोमाञ्चक इतिहास

फुटबललाई विश्वकै सबैभन्दा लोकप्रिय खेल मानिन्छ, र यसको महाकुम्भ अर्थात् फिफा विश्वकप (FIFA World Cup) हरेक खेल प्रेमीका लागि एउटा उत्सव हो। सन् १९३० मा १३ वटा टोलीबाट सुरु भएको यो यात्रा आज विश्वकै सबैभन्दा बढी हेरिने खेलकुद प्रतियोगिता बनेको छ।

१. पहिलो विश्वकप र सुरुवात (सन् १९३०)

फिफाका तत्कालीन अध्यक्ष जुल्स रिमेटको प्रयासमा सन् १९३० मा उरुग्वेबाट विश्वकपको सुरुवात भएको थियो। पहिलो विश्वकपमा केवल १३ राष्ट्रले भाग लिएका थिए। त्यतिबेला युरोपियन टोलीहरू एउटा डुङ्गा चढेर एटलान्टिक महासागर पार गर्दै उरुग्वे पुगेका थिए। उक्त ऐतिहासिक फाइनल खेलमा आयोजक उरुग्वेले अर्जेन्टिनालाई ४–२ ले पराजित गर्दै पहिलो विश्वकप ट्रफी चुमेको थियो।

२. विश्वयुद्ध र प्रतियोगितामा ब्रेक

हरेक ४–४ वर्षमा आयोजना हुने यो प्रतियोगिता इतिहासमा दुई पटक भने हुन सकेन। द्वितीय विश्वयुद्धका कारण सन् १९४२ र १९४६ को विश्वकप स्थगित गरिएको थियो। त्यस समयमा फिफाका उपाध्यक्ष ओटोरिनो बारोसीले विश्वकपको सक्कली ट्रफीलाई नाजी सेनाबाट जोगाउन आफ्नो ओछ्यानमुनि जुत्ताको बट्टा (Shoebox) भित्र लुकाएर राखेका थिए।

३. ब्राजिलको वर्चस्व र पेलेको उदय

विश्वकपको इतिहासमा ब्राजिल सबैभन्दा सफल टोली हो, जसले हालसम्म सर्वाधिक ५ पटक (१९५८, १९६२, १९७०, १९९४, र २००२) उपाधि जितेको छ। ब्राजिल मात्र यस्तो एकमात्र राष्ट्र हो जसले सन् १९३० देखि हालसम्मका सबै संस्करणहरूमा सहभागिता जनाएको छ। फुटबलका जादुगर पेलेले १७ वर्षको उमेरमा (१९५८ मा) पहिलो गोल गर्दै विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा कान्छो गोलकर्ताको कीर्तिमान बनाएका थिए। उनले आफ्नो खेल जीवनमा ३ वटा विश्वकप जिते।

४. विश्वकप इतिहासका केही रोचक कीर्तिमानहरू

• सर्वाधिक गोलकर्ता: जर्मनीका मिरोस्लाभ क्लोज (Miroslav Klose) ले विश्वकप इतिहासमा सबैभन्दा बढी १६ गोल गरेका छन्।
• अहिलेसम्मका विजेताहरू: इतिहासमा हालसम्म केवल ८ वटा देशले मात्र विश्वकप जित्न सकेका छन्: ब्राजिल (५), जर्मनी (४), इटाली (४), अर्जेन्टिना (३), फ्रान्स (२), उरुग्वे (२), इङ्गल्याण्ड (१), र स्पेन (१)।
• चोरी भएको ट्रफी र कुकुरको कमाल: सन् १९६६ को विश्वकप अघि लण्डनमा सक्कली ट्रफी चोरी भएको थियो। पछि ‘पिकल्स’ (Pickles) नाम गरेको एउटा घरपालुवा कुकुरले उक्त ट्रफीलाई झाडीभित्र पत्रिकाले बेरिएको अवस्थामा सुँघेर फेला पारेको थियो।

५. आधुनिक युग र नयाँ इतिहास (अर्जेन्टिना र मेस्सी)

सन् २०२२ मा कतारमा सम्पन्न भएको २२औँ संस्करणको फाइनल खेललाई विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा रोमाञ्चक खेल मानिन्छ। जहाँ लियोनेल मेस्सीको कप्तानीमा अर्जेन्टिनाले फ्रान्सलाई पेनाल्टी सुटआउटमा पराजित गर्दै आफ्नो तेस्रो उपाधि जित्यो। मेस्सीले विश्वकपमा सबैभन्दा बढी २६ खेल खेल्ने कीर्तिमान समेत बनाएका छन्।

६. सन् २०२६: ४८ टोलीको महाकुम्भ

विश्वकपको संरचना समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको छ। सन् १९९८ देखि ३२ टोली खेल्दै आएकोमा सन् २०२६ को विश्वकपबाट इतिहासमै पहिलो पटक ४८ टोलीहरू मैदानमा उत्रिँदै छन्। अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोले संयुक्त रूपमा आयोजना गरिरहेको यस संस्करणमा खेलहरूको संख्या पनि ६४ बाट बढेर १०४ पुगेको छ, जसले गर्दा यो संस्करण फुटबल इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो र भव्य बनेको छ।

यो लेखले फिफा विश्वकपको विगत र वर्तमानलाई सरल भाषामा बुझाउन मद्दत गर्दछ। माथि सुझाव दिइएका ठाउँहरूमा तस्विरहरू राख्दा पाठकहरूका लागि लेख अझ बढी आकर्षक र जीवन्त देखिनेछ।

१. इतिहास बदल्ने ‘दशकीय’ खेलाडीहरू र कीर्तिमान

विश्वकपको इतिहासलाई पानामा उतार्दा केही यस्ता नामहरू आउँछन्, जसले फुटबल खेलको परिभाषा नै बदलिदिए:

• पेले (ब्राजिल) – विश्वकपका राजा: सन् १९५८ मा मात्र १७ वर्षको उमेरमा विश्वकप खेल्दै पेलेले इतिहासकै सबैभन्दा कान्छो गोलकर्ताको कीर्तिमान बनाए। उनले ब्राजिललाई ३ पटक (१९५८, १९६२, १९७०) विश्वविजेता बनाए, जुन कीर्तिमान आजसम्म कुनै खेलाडीले तोड्न सकेको छैन।

• दिएगो म्याराडोना (अर्जेन्टिना) – एक्लै जिताउने नायक: सन् १९८६ को विश्वकप म्याराडोनाको बुई चढेर अर्जेन्टिनाले जितेको थियो। क्वार्टरफाइनलमा इङ्गल्याण्ड विरुद्ध उनले गरेका दुई गोल फुटबल इतिहासमै अमर छन् (जसको चर्चा तल गरिएको छ)।

• मिरोस्लाभ क्लोज (जर्मनी) – गोलको मेसिन: जर्मनीका यी स्ट्राइकरले विश्वकपका ४ संस्करण (२००२–२०१४) खेल्दै कुल १६ गोल गरे। उनी विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा बढी गोल गर्ने खेलाडी हुन्। ब्राजिलका रोनाल्डो (१५ गोल) दोस्रो स्थानमा छन्।

• लियोनेल मेस्सी (अर्जेन्टिना) – आधुनिक युगका ‘गोट’: सन् २०२२ को कतार विश्वकप जितेसँगै मेस्सीले इतिहास रचे। उनी विश्वकपमा सबैभन्दा बढी २६ खेल खेल्ने र इतिहासमै दुई पटक ‘गोल्डेन बल’ (२०१४ र २०२२) जित्ने एकमात्र खेलाडी हुन्।

२. विश्वकप इतिहासकै ५ सबैभन्दा चर्चित र विवादित घटनाहरू

विश्वकप फुटबलमा यस्ता धेरै घटनाहरू भएका छन् जसले विश्वभरका दर्शकलाई अचम्ममा पारे:

क) म्याराडोनाको ‘ह्यान्ड अफ गड’ र ‘शताब्दीकै उत्कृष्ट गोल’ (१९८६)

सन् १९८६ को क्वार्टरफाइनलमा अर्जेन्टिना र इङ्गल्याण्डबीचको खेल राजनीतिक रूपमा पनि तनावपूर्ण थियो। खेलको ५१औँ मिनेटमा म्याराडोनाले इङ्गल्याण्डका गोलकिपर पिटर शिल्टनभन्दा माथि उफ्रिएर हातले गोल गरे। रेफ्रीले त्यसलाई देखेनन् र गोलको मान्यता दिए। पछि म्याराडोनाले भने, “त्यो गोल अलिकति म्याराडोनाको टाउको र अलिकति भगवानको हात (Hand of God) ले भएको थियो।”

त्यसको ठीक ४ मिनेटपछि, म्याराडोनाले आफ्नै हाफबाट बल अगाडि बढाउँदै इङ्गल्याण्डका ५ जना डिफेन्डर र गोलकिपरलाई छक्काउँदै अदभुत गोल गरे, जसलाई फिफाले ‘गोल अफ द सेन्चुरी’ (शताब्दीकै उत्कृष्ट गोल) घोषणा गर्‍यो।

ख) जिनेदिन जिदानको ‘हेडबट’ (२००६)

सन् २००६ को विश्वकप फाइनल फ्रान्सका महान खेलाडी जिनेदिन जिदानको खेल जीवनकै अन्तिम खेल थियो। खेल अतिरिक्त समयमा चलिरहँदा इटालीका डिफेन्डर मार्को मातेराज्जीले जिदानकी बहिनीको बारेमा आपत्तिजनक टिप्पणी गरे। रिसको झोँकमा जिनेदिन जिदानले मातेराज्जीको छातीमा टाउकोले जोडले हाने (Headbutt)। जिदानले सिधै रातो कार्ड पाए र मैदानबाट बाहिरिए। फ्रान्स उक्त फाइनल खेल इटालीसँग पेनाल्टी सुटआउटमा पराजित भयो।

ग) सुआरेजले दाँतले टोकेको त्यो क्षण (२०१४)

सन् २०१४ को ब्राजिल विश्वकपमा उरुग्वेका स्टार स्ट्राइकर लुइस सुआरेजले मैदानभित्रै एउटा अनौठो र अशोभनीय हर्कत गरे। इटाली विरुद्धको खेलमा बल खोस्ने क्रममा रिसको झोँकमा सुआरेजले इटालीका डिफेन्डर जोर्जियो चिएलिनीको काँधमा दाँतले टोकिदिए। मैदानमा त उनले सजाय पाएनन्, तर पछि फिफाले उनलाई ९ अन्तर्राष्ट्रिय खेलको प्रतिबन्ध र ४ महिना फुटबल गतिविधिमा संलग्न हुन नपाउने गरी कडा कारबाही गर्‍यो।

घ) रेफ्रीको एउटै खेलमा ‘३ वटा पहेँलो कार्ड’ (२००६)

फुटबलको नियम अनुसार दुईवटा पहेँलो कार्ड पाएपछि खेलाडीले रातो कार्ड पाउनुपर्छ र मैदान छाड्नुपर्छ। तर सन् २००६ को क्रोएसिया र अष्ट्रेलियाबीचको खेलमा अंग्रेजी रेफ्री ग्राहम पोलले ठूलो गल्ती गरे। उनले क्रोएसियाका डिफेन्डर जोसिप सिमुनिकलाई मैदानबाट निकाल्न बिर्सिएर लगातार ३ पटक पहेँलो कार्ड दिए। दोस्रो पहेँलो कार्ड दिँदा रेफ्रीले आफ्नो डायरीमा अर्कै खेलाडीको नाम लेखेका कारण यो अचम्मको भ्रम भएको थियो।

ङ) शेख मैदान छिरेपछि गोल रद्द (१९८२)

सन् १९८२ मा फ्रान्स र कुवेतबीचको खेल भइरहेको थियो। फ्रान्सले चौथो गोल गर्दा कुवेतका खेलाडीहरू टक्क रोकिए, किनकि उनीहरूले दर्शकदीर्घाबाट कसैले सिठ्ठी (Whistle) बजाएको सुनेका थिए र त्यसलाई रेफ्रीको सिठ्ठी ठाने। गोल भएपछि कुवेतका फुटबल संघका अध्यक्ष शेख फहद अल-अहमद अल-सबाह रिसले चुर हुँदै सिधै मैदानभित्र छिरे र आफ्ना खेलाडीहरूलाई मैदान छोड्न धम्की दिए। अचम्मको कुरा, चर्को विवादपछि रेफ्रीले फ्रान्सको त्यो भ्यालिड (सहि) गोललाई रद्द गरिदिए। पछि ती सोभियत रेफ्रीलाई फिफाले प्रतिबन्ध लगायो।

३. जेलबाट निस्केर विश्वविजेता र सर्वाधिक गोलकर्ता बनेका पाओलो रोसी (१९८२)

विश्वकप इतिहासको सबैभन्दा नाटकीय कथा इटालीका स्ट्राइकर पाओलो रोसीको हो। सन् १९८० मा उनी ‘टोटोनेरो’ भनिने म्याच फिक्सिङ काण्डमा मुछिएर जेल परेका थिए र उनीमाथि ३ वर्षको प्रतिबन्ध लागेको थियो। पछि उनको प्रतिबन्ध २ वर्षमा झारियो र सन् १९८२ को विश्वकप सुरु हुन ठीक केही हप्ताअघि मात्र उनी जेलमुक्त भए।

इटालीका प्रशिक्षकले उनलाई विश्वास गरेर टोलीमा राखे। रोसीले क्वार्टरफाइनलमा ब्राजिल विरुद्ध सानदार ह्याट्रिक गरे, सेमिफाइनलमा २ गोल गरे र फाइनलमा पश्चिम जर्मनी विरुद्ध पहिलो गोल गर्दै इटालीलाई विश्वकप जिताए। उनी सोही विश्वकपमा सर्वाधिक गोलकर्ता (६ गोल) बन्दै ‘गोल्डेन बुट’ र ‘गोल्डेन बल’ जित्न सफल भए।

पिक्सल्स नामको कुकुरले झाडीबाट चोरी भएको ट्रफी फेला पारेको घटनादेखि मेस्सीले कतारको मरुभूमिमा सुनौलो ट्रफी उचालेको क्षणसम्म– फिफा विश्वकपको इतिहास यस्तै रोमाञ्चक, अनौठा र अविस्मरणीय घटनाहरूले भरिएको छ। सन् २०२६ को ४८ टोली सम्मिलित नयाँ संस्करणले फुटबलको इतिहासमा अझ नयाँ र रोचक पानाहरू थप्ने निश्चित छ।